Nastolatek a świat emocji. Zrozumieć, aby wspierać

Zastanawialiście się kiedyś, dlaczego nastolatek w jednej chwili jest pełen radości, a za moment wybucha gniewem i nie potrafi nawet wyjaśnić, co się stało? Dlaczego reakcje młodych wydają się tak intensywne i czasami nieproporcjonalne do sytuacji? Takie zmiany nastroju to efekt wyjątkowego okresu, w którym emocje młodego człowieka bywają trudne do opanowania. To, co w dorosłym świecie może wydawać się banalnym problemem, dla nastolatka jest często sprawą życia i śmierci. Chociaż z perspektywy dorosłego zachowania młodego człowieka mogą być trudne do zrozumienia, warto spojrzeć na nie z innej strony.

Dlaczego nastolatki przeżywają emocje tak intensywnie?

W okresie dojrzewania struktura mózgu zmienia się w sposób, który ma duży wpływ na emocje. Z jednej strony młody człowiek zyskuje nowe umiejętności poznawcze, z drugiej – zaczynają u niego działać mechanizmy emocjonalne, które czasami wydają się całkowicie niekontrolowane.

Mózg, a zwłaszcza układ limbiczny – który jest odpowiedzialny za generowanie emocji takich jak radość, gniew, smutek, strach czy frustracja – staje się szczególnie aktywny. To sprawia, że emocje nastolatków są często bardzo intensywne. Młodzi mogą doświadczać euforii, która w mgnieniu oka zamienia się w gniew lub smutek. Te nagłe zmiany nastroju bywają dezorientujące zarówno dla samych nastolatków, jak i dla osób w ich otoczeniu. Ważne jest, aby pamiętać, że te intensywne emocje są naturalnym elementem procesu dojrzewania.

Czy nastolatek ma kontrolę nad swoimi emocjami?

To pytanie zadaje sobie wielu rodziców, gdy widzi, jak ich dzieci w jednym momencie mogą być pełne radości, a w kolejnym – kompletnie zdruzgotane jakąś drobnostką. Co się dzieje w takich chwilach? Dlaczego w dorosłym życiu taka reakcja wydawałaby się nieadekwatna, a u nastolatka bywa normą? Odpowiedź leży w neurobiologii emocji.

Kiedy nastolatek przeżywa silne emocje, w jego ciele zachodzą zmiany fizjologiczne – przyspiesza akcja serca, pojawia się ucisk w brzuchu, a ciało i mózg są w pełnej gotowości do działania. To naturalna reakcja obronna, przygotowująca do „walki lub ucieczki”, ale u młodych ludzi, którzy nie mają jeszcze w pełni rozwiniętej zdolności do regulowania swoich emocji, takie mechanizmy mogą być wyzwalane nawet przez prozaiczne wydarzenia.

Znaczącą rolę odgrywa rozwijająca się kora przedczołowa, która odpowiada za kontrolowanie emocji, podejmowanie decyzji i rozumienie konsekwencji swoich działań. Proces dojrzewania tej części mózgu trwa do około 25. roku życia, co oznacza, że nastolatki dopiero uczą się, jak efektywnie kontrolować swoje emocje i zachowania.

Kiedy nastolatek wybucha gniewem, a potem trudno mu wyjaśnić, dlaczego to zrobił, to właśnie ten nierównomierny rozwój różnych części mózgu jest jednym z głównych powodów. Warto zrozumieć, że dla niego emocje to nie tylko reakcje – to jakby fala, która go zalewa. Przeżywanie emocji staje się więc bardziej „pierwotne”, a czasem wręcz chaotyczne.

Jak zmiany emocjonalne wpływają na relacje społeczne?

Jednym z głównych wyzwań emocjonalnych dla nastolatków jest nauka zarządzania stresem i niepewnością. W tym okresie młodzież często boryka się z presją rówieśników, oczekiwaniami szkolnymi, zaczyna również kształtować swoją tożsamość i przyszłe plany życiowe. W obliczu tych wyzwań emocje mogą wybuchać intensywnie, a to może prowadzić do konfliktów z rodzicami, nauczycielami i rówieśnikami.

Ważnym aspektem emocjonalnego rozwoju jest przy tym zdolność do empatii i budowania relacji społecznych. Nastolatki uczą się rozumieć uczucia innych ludzi i rozwijają umiejętności interpersonalne, które będą procentowały w ich dorosłym życiu. Kształtowanie relacji z rówieśnikami, pierwsze przyjaźnie i związki miłosne są niezwykle ważne dla ich emocjonalnego wzrostu.

Jak pomóc nastolatkowi w tym emocjonalnym chaosie?

Przede wszystkim ważne jest, aby pamiętać, że nasz nastolatek nie zawsze ma pełną świadomość tego, co się z nim dzieje. Jego emocje są nie tylko intensywne, ale również trudne do „zatrzymania”. Zatem, kiedy widzimy, że młoda osoba reaguje wybuchowo, zamiast próbować natychmiast ją uspokajać, warto spróbować zrozumieć, że te emocje są naturalną częścią procesu dojrzewania. Czasami jedyne, czego młodzi potrzebują, to przestrzeń, by je przeżyć, i obecność kogoś, kto z cierpliwością przy nich będzie.

Jako rodzice i nauczyciele mamy w tym procesie ogromną rolę do odegrania. Co możemy zrobić, by wspierać młodzież w tym trudnym okresie?

1.    Bądźmy uważni na sygnały.

Zamiast oceniać i krytykować, postarajmy się dostrzegać, kiedy nasze dziecko jest w stanie silnych emocji. Zauważmy, że jego wybuchy mogą być wynikiem tego, że nie potrafi jeszcze w pełni kontrolować swoich reakcji. Ważne, aby nie bagatelizować tych emocji, ale także nie traktować ich jako problemu, który trzeba natychmiast rozwiązać.

2.    Twórzmy przestrzeń do wyrażania siebie.

Nastolatki często nie potrafią od razu wyjaśnić, co czują. Może warto zapytać w spokojnej chwili: „Co czujesz, kiedy się tak zachowujesz?”, dając im czas na przemyślenie reakcji. Dzięki temu mogą lepiej zrozumieć, co się dzieje w ich ciałach i umysłach.

3.    Uczmy kontroli emocji.

Choć nastolatek nie ma jeszcze w pełni wykształconej zdolności do zarządzania emocjami, możemy pomóc mu poprzez naukę technik oddechowych, medytacji, a także rozmów o tym, jak reagować w trudnych chwilach. Małe kroki w stronę większej samoświadomości mogą pomóc w długofalowym rozwoju.

4. Wspólne przyglądajmy się nowej rzeczywistości.

Przydatne będą tu pomoce edukacyjne, karty lub gry, dzięki którym spędzimy czas z nastolatkiem i lepiej poznamy jego świat. Sprawdzą się np.:

·         karty edukacyjne Dbam o ciało oraz Dbam o emocje, które wspierają rozwój emocjonalny i fizyczny oraz zachęcają do troski o zdrowie psychiczne i zdrowe nawyki;

·         karty Uważność, które zachęcą do praktykowania technik relaksacyjnych, budowania świadomości sygnałów, które wysyła nasze ciało;

·         program rozwoju inteligencji emocjonalnej Radzę sobie z emocjami – do pracy grupowej, której celem będzie nauka wyrażania emocji i potrzeb;

·         zestaw kart WspieraMY – do treningu wsparcia rówieśniczego i nauki stawiania zdrowych granic, szukania i udzielania wsparcia.

5.    Okazujmy zrozumienie i cierpliwość.

Pamiętajmy, że intensywność emocji u nastolatków jest naturalna. Cierpliwość z naszej strony pomoże młodym ludziom przejść przez ten trudny okres w ich życiu. Warto być obecnym, wysłuchiwać i dawać wsparcie, nawet jeśli nie od razu rozumiemy, co dzieje się w głowie naszego dziecka.

Bibliografia

M. Bardziejewska, Okres dorastania. Jak rozpoznać potencjał nastolatków?, [w:]  Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, red. A. Brzezińska, Gdańsk 2016 s. 345–377.

B. Bielanik, Survival z nastolatkiem – empatyczne towarzyszenie w dorastaniu, Ridero, 2018.

A. Oleszkowicz i A. Senejko, Dorastanie, [w:] Psychologia rozwoju człowieka. Podręcznik akademicki, red. J. Trempała, Warszawa 2011, s. 259–286. 

Autorka: Anita Famuła-Jurczak